ਦਿੱਲੀ-ਐਨਸੀਆਰ ਵਿੱਚ ਹਰੇ ਪਟਾਖਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ — ਜਾਣੋ ਇਹ ਕੀ ਹਨ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਰਵਾਇਤੀ ਪਟਾਖਿਆਂ ਤੋਂ

ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਦਾ ਫੈਸਲਾ

ਭਾਰਤ ਦੀ ਸੁਪਰੀਮ ਕੋਰਟ ਨੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦੌਰਾਨ ਦਿੱਲੀ-ਐਨਸੀਆਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਰੇ ਪਟਾਖੇ (Green Firecrackers) ਵਰਤਣ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਸ਼ਰਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ। ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਪਟਾਖੇ 15 ਅਕਤੂਬਰ ਤੋਂ 21 ਅਕਤੂਬਰ ਤੱਕ ਹੀ ਵੇਚੇ ਜਾ ਸਕਣਗੇ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਦੁਕਾਨਾਂ ‘ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਲੈਕਟਰ ਅਤੇ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਪੁਲਿਸ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਕੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣਗੇ।

ਦਿੱਲੀ-ਐਨਸੀਆਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ

ਦਿੱਲੀ-ਐਨਸੀਆਰ (ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੋਇਡਾ, ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ, ਗੁਰੁਗ੍ਰਾਮ ਅਤੇ ਫਰੀਦਾਬਾਦ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ) ਹਰ ਸਾਲ ਸਰਦੀ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਪਟਾਖਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਧੂੰਏ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦੀਵਾਲੀ ਪਟਾਖਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਲੋਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਹਰੇ ਪਟਾਖੇ ਕੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?

ਹਰੇ ਪਟਾਖੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਨੁਸੰਧਾਨ ਸੰਸਥਾ (NEERI) ਵੱਲੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ Council of Scientific and Industrial Research (CSIR) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਟਾਖੇ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਰਵਾਇਤੀ ਪਟਾਖਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ 40–50% ਘੱਟ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਗੈਸਾਂ ਛੱਡਦੇ ਹਨ।

NEERI ਦੀ ਮੁੱਖ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਸਾਧਨਾ ਰਾਏਲੂ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਹ ਪਟਾਖੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮਕਸਦ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਸਲਫ਼ਰ ਗੈਸਾਂ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਰਵਾਇਤੀ ਪਟਾਖਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਹਨ।

ਹਰੇ ਪਟਾਖੇ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ?

ਰਵਾਇਤੀ ਪਟਾਖਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਹਰੇ ਪਟਾਖੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਘੱਟ ਧੂੰਆ ਤੇ ਘੱਟ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਗੈਸਾਂ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕਿਸਮਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਪਾਣੀ ਦੇ ਭਾਪ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

NEERI ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਰੇ ਪਟਾਖਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰ

1. Safe Water Releaser (SWR)

• ਇਹ ਪਟਾਖੇ ਸੜਨ ‘ਤੇ ਛੋਟੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਣ ਛੱਡਦੇ ਹਨ।

• ਇਹ ਕਣ ਸਲਫ਼ਰ ਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਸੰਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਸੋਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਘਟਦਾ ਹੈ।

2. Safe Thermite Cracker (STAR)

• “ਸਟਾਰ ਕ੍ਰੈਕਰ” ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

• ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਆਕਸੀਡਾਈਜ਼ਰ ਤੱਤ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੜਨ ‘ਤੇ ਘੱਟ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਸਲਫ਼ਰ ਗੈਸਾਂ ਛੱਡਦੇ ਹਨ।

3. Safe Minimal Aluminum (SAFAL)

• ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ 50–60% ਘੱਟ ਐਲੂਮੀਨੀਅਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

• ਘੱਟ ਧਾਤੂ ਤੱਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਘਟਦਾ ਹੈ।

4. Aroma Crackers

• ਇਹ ਪਟਾਖੇ ਘੱਟ ਧੂੰਆ ਛੱਡਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੁਗੰਧਿਤ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਛੱਡਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਹੋਰ ਸੁਖਦ ਤੇ ਪਰਿਆਵਰਣ-ਮਿਤ੍ਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਕੀ ਹਰੇ ਪਟਾਖੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕਦੇ ਹਨ?

ਨਹੀਂ। ਹਰੇ ਪਟਾਖੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦੇ, ਪਰ ਇਹ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤੱਕ ਘਟਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਦੀਵਾਲੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹਵਾ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣ ਵੱਲ ਇੱਕ ਕਦਮ ਹਨ।