FSSAI ਦੇ ਸੀਈਓ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ‘ਤੇ ਪਾਇਆ ਚਾਨਣਾ
ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਆਧੁਨਿਕ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਸਵੇਰ ਦੀ ਚਾਹ-ਨਾਸ਼ਤਾ, ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਰੋਟੀ (ਲੰਚ) ਅਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਭੋਜਨ (ਡਿਨਰ) ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪਰ ਫੂਡ ਸੇਫਟੀ ਐਂਡ ਸਟੈਂਡਰਡਜ਼ ਅਥਾਰਟੀ ਆਫ ਇੰਡੀਆ (FSSAI) ਦੇ ਸੀਈਓ ਰਜੀਤ ਪੁਨਹਾਨੀ ਨੇ ਇੱਕ ਬਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਰੋਟੀ ਖਾਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਤਰੀਕਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।
FSSAI ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਕਿ ਪ੍ਰੋਸੈਸਡ ਅਤੇ ਪੈਕਡ ਫੂਡ ਦੇ ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਆਦਤਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਥਾਨਕ, ਤਾਜ਼ੇ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਬਣੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕੀਤੀ। FSSAI ਦੀ ‘ਈਟ ਰਾਈਟ ਥਾਲੀ’ (Eat Right Thali) ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਤਹਿਤ 29 ਰਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਥਾਲੀਆਂ ‘ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇੱਕ ਪੁਸਤਕ ਵੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਸੀ ਅਨਾਜ, ਦਾਲਾਂ, ਹਰੀਆਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨੂੰ ਖੁਰਾਕ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ગ્રੰਥਾਂ ‘ਚ ਦੋ ਵਾਰ ਖਾਣ ਬਾਰੇ ਕੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ?
ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵੈਦਿਕ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤੈਤਿਰੀਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ (1.4.9) ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਿਯਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੌਤਮ ਧਰਮਸੂਤਰ, ਬੋਧਾਇਨ ਧਰਮਸੂਤਰ, ਮਨੂਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਸੰਵਰਤ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਖਾਦਿਰ-ਗ੍ਰਹਿਸੂਤਰ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਲਈ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦੀ ਹਦਾਇਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਖਾਣ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪਸਤੰਬ ਧਰਮਸੂਤਰ ਵਿੱਚ ਲੋੜ ਪੈਣ ‘ਤੇ ਮੁੱਖ ਭੋਜਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਫਲ ਖਾਣ ਦੀ ਛੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪਰਵ ਵਿੱਚ ਭੀਸ਼ਮ ਪਿਤਾਮਾ ਨੇ ਵੀ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨ ਲਈ ਸਵੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਦੋ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਹੀ ਉੱਤਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਆਯੁਰਵੇਦ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ੍ਰੰਥ ਸੁਸ਼ਰੁਤ ਸੰਹਿਤਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਨਿਯਮਤ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫਾਸਲੇ ਦਾ ਮਹੱਤਵ
ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਆਯੁਰਵੇਦ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭੋਜਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਦਾ ਫਾਸਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਰੀਰ ਦੀ ਪਾਚਨ ਅਗਨੀ (Digestive Fire) ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਚਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦੇਣਾ ਸੀ। ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਕਹਾਵਤ ਹੈ – “ਇੱਕ ਵਾਰ ਖਾਵੇ ਯੋਗੀ, ਦੋ ਵਾਰ ਖਾਵੇ ਭੋਗੀ, ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਖਾਵੇ ਰੋਗੀ।”
ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਕਹਾਵਤ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਡਾਕਟਰੀ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਖਾਣ ਨਾਲ ਪਾਚਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ‘ਤੇ ਬੋਝ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਆਯੁਰਵੇਦ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਭੋਜਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ 4 ਤੋਂ 6 ਘੰਟੇ ਦਾ ਅੰਤਰ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਊਰਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਖਾਣ ਦਾ ਸਭਿਆਚਾਰ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ?
ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਰ ਖਾਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਸੀ, ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਖਾਣ ਦੀ ਆਦਤ ਕਿਵੇਂ ਪਈ? ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹਕੂਮਤ, ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ:
-
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੱਛਮੀ ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਏ ਗਏ। ਨਾਸ਼ਤਾ, ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਖਾਣਾ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਖਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀਨਚਰਿਆ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।
-
ਦਫ਼ਤਰੀ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ: ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਅਤੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਨਾਲ ਕੰਮ ਦੇ ਘੰਟੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਰੋਟੀ (Lunch Break) ਦਾ ਸਮਾਂ ਤੈਅ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਖਾਣ ਦਾ ਸਿਸਟਮ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਇਆ।
-
ਪੈਕਡ ਫੂਡ ਇੰਡਸਟਰੀ: ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਸੀਰੀਅਲਜ਼ (Cereals) ਅਤੇ ਪੈਕਡ ਨਾਸ਼ਤੇ ਦਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਧਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਵੇਰ ਦੇ ਨਾਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਖੁਰਾਕ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ।
ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਰਾਇ: ਕੀ ਦੋ ਵਾਰ ਖਾਣਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਸਹੀ ਹੈ?
ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ‘ਇੰਟਰਮਿਟੈਂਟ ਫਾਸਟਿੰਗ’ (Intermittent Fasting) ਯਾਨੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਆਦਤਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਦੋ ਵਾਰ ਖਾਣਾ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਲਾਹੇਵੰਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।
ਡਾਕਟਰੀ ਰਿਸਰਚ ਅਨੁਸਾਰ, ਭੋਜਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲੋਂ ਭੋਜਨ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ, ਕੈਲੋਰੀਜ਼ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਕੁਝ ਖਾਸ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ‘ਚ ਦੋ ਵਾਰ ਖਾਣਾ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ:
-
ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ: ਵਧਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
-
ਗਰਭਵਤੀ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਚੁੰਘਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਵਾਂ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
-
ਖਿਡਾਰੀ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਨ ‘ਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।
-
ਸ਼ੂਗਰ (Diabetes) ਦੇ ਮਰੀਜ਼: ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਖਾਣਾ ਖਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਚਾਹੇ ਤੁਸੀਂ ਦਿਨ ‘ਚ ਦੋ ਵਾਰ ਖਾਓ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਵਾਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਭੋਜਨ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਘਰ ਦਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਹੋਵੇ।
