ਪਾਪਕਾਰਨ ਲੰਗ (Popcorn Lung) ਕੀ ਹੈ? ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰਾਂ ਨੇ ਦੱਸੇ ਇਸ ਦੁਰਲੱਭ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਲੱਛਣ, ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਇਲਾਜ

ਬ੍ਰੌਨਕਿਓਲਾਈਟਿਸ ਓਬਲੀਟਰੈਂਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ

ਮੈਡੀਕਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ “ਪਾਪਕਾਰਨ ਲੰਗ” ਨੂੰ ਬ੍ਰੌਨਕਿਓਲਾਈਟਿਸ ਓਬਲੀਟਰੈਂਸ (Bronchiolitis Obliterans) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਬੀਮਾਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਰੀਕ ਸਾਹ ਮਾਰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਵਾ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਟਿਊਬਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰੌਨਕਿਓਲਸ (Bronchioles) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਪਕਾਰਨ ਲੰਗ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਟਿਊਬਾਂ ਵਿੱਚ ਗੰਭੀਰ ਸੋਜਸ਼ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉੱਥੇ ਸਕਾਰਿੰਗ (ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ) ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਕਾਰਿੰਗ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਨਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁੰਗੇੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਮ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ: ਡਾਇਸੇਟਿਲ ਕੈਮੀਕਲ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਨਾਮ “ਪਾਪਕਾਰਨ ਲੰਗ” ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਪਰੀ ਇੱਕ ਉਦਯੋਗਿਕ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਪਿਆ ਸੀ। ਸਾਲ 2000 ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਮਾਈਕ੍ਰੋਵੇਵ ਪਾਪਕਾਰਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਫੈਕਟਰੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਿੱਚ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਇਹ ਦੁਰਲੱਭ ਬੀਮਾਰੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਣ ਲੱਗੀ। ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਪਾਪਕਾਰਨ ਨੂੰ ਮੱਖਣ (Butter) ਵਰਗਾ ਸਵਾਦ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕੈਮੀਕਲ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਡਾਇਸੇਟਿਲ (Diacetyl) ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕੈਮੀਕਲ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੇ ਇਸਦੀ ਗਰਮ ਭਾਫ਼ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚਿਆ, ਤਾਂ ਇਸਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ।

ਨਵਾਂ ਖ਼ਤਰਾ: ਈ-ਸਿਗਰੇਟ ਅਤੇ ਵੇਪਿੰਗ (Vaping)

ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਡਾਇਸੇਟਿਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ‘ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮ ਲਾਗੂ ਹਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਕਾਰਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ—ਈ-ਸਿਗਰੇਟ ਅਤੇ ਵੇਪਿੰਗ। ਸਿਹਤ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਕਈ ਫਲੇਵਰਡ ਵੇਪ ਲਿਕਵਿਡ (ਈ-ਤਰਲ), ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਿੱਠੇ, ਫਲਦਾਰ ਜਾਂ ਬਟਰ ਫਲੇਵਰ ਵਾਲੇ ਵੇਪਸ ਵਿੱਚ ਡਾਇਸੇਟਿਲ ਕੈਮੀਕਲ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਵੇਪਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੈਮੀਕਲ ਗਰਮ ਹੋ ਕੇ ਧੂੰਏਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਪਾਪਕਾਰਨ ਲੰਗ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਪਾਪਕਾਰਨ ਲੰਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੇ ਲੱਛਣ ਆਮ ਅਸਥਮਾ, ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਿਸ ਜਾਂ ਸੀਓਪੀਡੀ (COPD) ਵਰਗੇ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

• ਲਗਾਤਾਰ ਸੁੱਕੀ ਖੰਘ ਆਉਣਾ, ਜੋ ਆਮ ਦਵਾਈਆਂ ਨਾਲ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

• ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋਣਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਰੀਰਕ ਮਿਹਨਤ ਵੇਲੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ-ਬੈਠੇ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

• ਛਾਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਂ-ਸਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ (Wheezing) ਆਉਣਾ, ਲਗਾਤਾਰ ਥਕਾਵਟ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਹਲਕਾ ਬੁਖਾਰ ਹੋਣਾ।

ਇਹ ਲੱਛਣ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਕੈਮੀਕਲ ਜਾਂ ਵੇਪਿੰਗ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦੇ ਦੋ ਤੋਂ ਅੱਠ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

ਜਾਂਚ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਦੇ ਤਰੀਕੇ

ਇਸ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਨਿਦਾਨ ਲਈ ਸਧਾਰਨ ਛਾਤੀ ਦਾ ਐਕਸ-ਰੇ ਕਈ ਵਾਰ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਫੜ ਪਾਉਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਡਾਕਟਰ ਹਾਈ-ਰੈਜ਼ੋਲਿਊਸ਼ਨ ਸੀਟੀ ਸਕੈਨ (HRCT) ਅਤੇ ਪਲਮਨਰੀ ਫੰਕਸ਼ਨ ਟੈਸਟ (PFT) ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਸਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਾਪਕਾਰਨ ਲੰਗ ਕਾਰਨ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ (Irreversible)। ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਪੱਕਾ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਵਧਣ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਲਈ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਟੀਰੌਇਡਜ਼ ਅਤੇ ਬ੍ਰੌਨਕੋਡਾਇਲੇਟਰ ਦਵਾਈਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੰਭੀਰ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਫੇਫੜੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦਾ ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟ (Lung Transplant) ਹੀ ਇੱਕਮਾਤਰ ਆਖਰੀ ਰਸਤਾ ਬਚਦਾ ਹੈ।